سپندارمذگان

عزیز دانشور

به نام هستی بخش
جشن سپندارمذگان خجسته باد

پنجم اسفند جشن سپندارمذگان یا اسفندگان واپسین جشن های ماهیانه ایرانیان باستان در بلندای دوازده ماه سال و آن جشن زنان بوده است . نامگذاری اسفند روز از اسفند ماه که پنجمین روز از ماه است به نام « روز زن» گویای ارج نهادن ایرانیان باستان و پیامبرشان به زنان است. سه تن از امشاسپندان هوروَتات (خورداد) ، امرتات (امرداد) و سپنتا ارمئيتی(اسپندارمذ یا اسفند) ایزدان زن یا (ایزدبانو) بوده و همچنین میترا ایزدبانوی مهر(خورشید) و اُردویسور آناهیتا ایزدبانوی نگاهبان آب، باروری و برکت بوده اند .
       واژه اسفند در بن و ریشه « سپنتا آرمئیتی» یا « سپنتا آرمتی» آمیزه ای از سه بخش سپنته spenta ( بصورت مونث apenta ) یعنی پاک و نیالوده ، « اَرِم » arem یعنی درست و به جا
« مَتی» از ریشه مصدری مَن Man به معنی اندیشه می باشد. پس سپنتا آرمئیتی به معنی
«اندیشه پاک و درست » یا « اندیشه نیالوده و منطقی » است که در گذر زمان به سپنتا آرمتی > سپندارمتی> سپندارمت> سپندارمذ> و در فارسی نو به> اسپند و اسفند دگرگون شده است .
سپندارمذ یا اسفند ایزدبانو یا فرشته موکلِ بر زنان و زمین است و جشن آن نیز جشن بزرگداشت زن و زمین است.
       چرا زن و زمین با هم گرد آمده اند ؟ زیرا زن مادر انسان است که در دامان او می زاید و می زید و در آغوش او بزرگ می شود و به بالندگی می رسد زمین نیز مام هستی و بستر زادآوری تمامی باشندگان زنده است  همه جانداران، گیاه و جانور و انسان در دامان زمین و زیست بوم آن می زایند و می زیند و در دامان آن می پرورند و در آغوش آن جان مي بازند. بدان پایه است که سرایندگان و نویسندگان در آثار خود پیوسته از زمین به نشانه مام و مادر هستی نام برده اند .
پس بنابر فرهنگ نیاکان ایرانی و آریایی ما ‍، زن که مادر انسان است به اندازه گستره زمین ، بزرگ و زمین نيز که مادر هستی است همچنان به اندازه ارج مینویی زن و سپندايی مادر گرامی و ارجمند است. گاهی روز زن و جشن سپندار مذگان یا اسفندگان را روز « مرد گیران» نیز می گفته اند که در این روز دوشیزه گان می توانسته اند به مراد خویش مرد خود را انتخاب کنند. این فرهنگ برابري هنوز در یکی از روستاهای ایران پایدار مانده است. روز زن و فرهنگ ارج نهادن به زن و نگاهبانی زمین در بیش از 4000 سال پیش در ایران بنیان نهاده شده است حال آنكه روز جهاني زن حدود 150 سال و روز جهاني زمين حدود 40 سال پيش از سوي سازمانهاي بشردوست و سازمان ملل بنيان نهاده شده است .
به باور نیاکان ما اسفندارمذ ، ایزدبانو یا فرشته ي گشایش بخشِ هستی است و اَشو زرتشت از او می خواهد تا به ياري اهورا مزدا :
« در روی زمین، تنها فرمانروایان خوب و نیکو به فرمانروایی برسند »
تا کنون هیچ سندی بدست نیامده که گویای خُرد شمردن زن در آئین ایرانیان باستان باشد و در سراسر ادبیات مزدیسنا زن مورد عنایت ویژه بوده و جایی یافت نمی شود که از دید معنوی مرد بر زن برتری داده شده باشد. و در سراسر اوستا در همه جا نام زن و مرد در یک ردیف بیان شده است. در دعاهایی که خوانده می شد زن با مرد برابر شمرده و حتی در نبود موبد می توانست زن به جايگاه داوری برسد.
در 30.000 لوحی که در تخت جمشید بدست آمده است گویای آن است که زنان همدوش مردان در بیرون از خانه در کنش های اجتماعی کاربدست بوده اند ، کارمند و کارگر حرفه ای بوده اند ، حق بیمه ای که در آن زمان سامان یافته بود ، به زنان نیز همسان مردان پرداخت می شده است . از بازخوانی این لوح های گِلی چنین بر می آید که زنان کارمند و کارگر در دوران هخامنشیان ، حق شیر کودک و استراحت زایمان از برای پیش و پس از زایمان داشته اند تا مادران در آسایش و آرامش فرزندانی برومند برای سرزمین ایران به بار آورند.
در دوران پادشاهی ایران ، همسرِ شاه ، جايگاه شهبانو یا ملکه داشته است . زنان تا بدان پایه از دید معنوی با مرد برابر نگریسته می شده اند که بر اریکه پادشاهی می رسیده اند. همچنانکه در آستانه حمله اعراب باديه نشين به ایران و پیش از یزدگرد سوم دو تن از پادشاهان ساسانی ایران به نام پوراندخت شاه و آذرمی دخت زن بوده اند که در تیسفون پایتخت ساسانیان ( عراق کنونی) تاج شاهی بر سر نهادند. چنانکه فردوسی برای پور اندخت شاه می گوید :
بر آن تخت شاهی اش بنشاندند                      بزرگان بر او گوهر افشاندند
پور اندخت وقتی بر تخت پادشاهی می نشیند با وجود آشفتگی در کشور که از دوران گذشته بر جای مانده بود توانست کارهای برجسته ای انجام دهد. در فارسنامه ابن بلخی آمده است که پور اندخت در بین دهقانان عدل و داد بگسترد و خراج از مردم بیفکند. او زنی سخت دانا و دادگر و نیکو سرشت بود .
پیمان یا معاهده صلح با هراکلیوس قیصر روم را بست که قرار بود در دوران سلطنت قباد دوم انجام پذیرد و آن برگرداندن صلیبی که حضرت عیسی را بدان آویختند به اورشلیم بود. او پس از یک سال و چهار ماه پادشاهی در بستر بیماری بمرد و فردوسی در شاهنامه برایش می سراید:
به یک هفته بیمار بود و بمرد                              ابا خویشتن نام نیکو ببرد
از دیگر زنان نامدار ایرانی در دوران ساسانیان می توان دريادار آرتمیس یا آرتمیسنا یا آرتمیزیوم ملکه «‌‌ هالیکارناس» یا سوریه کنونی که از کشورهای زیر فرمان پادشاهي ایران بوده است نام برد. او در 1500 سالِ پيشِ ايران فرمانده یکی از ناوگان ها در حمله ایران به یونان بوده که تنها ناوگان او توانسته است با دلاوری هاي جان افشان سپاه دشمن را در هم شکند و بر یونان پیروز گردد. در زمان اردوان چهارم اشکانی نیز که ارج زن به اندازه دوره ساسانیان نبوده است خزانه دار کشور زنی به نام آرتادخت بوده که او را نخستین خزانه دار زن در تاریخ می خوانند .
در دوران ساسانیان زنان می توانسته اند در علم حقوق دانش بیاموزند و در این دوران بسياري از دانش آموخته هاي حقوق به پيشه قضا دست اندركار بوده اند . در کتاب دینکرد به توانمندي زنان از برای پيشه ي داوري سخن رفته است و زن هایی که دانش آموخته حقوق بوده اند بر موبدان (روحانیون زرتشتي) که این دانش را نياموخته بودند پیش آور و برگزیده تر بوده اند.

زنان و دختران ميتراساي كرمانشاه